استاندارد آلایندگی یورو ۶ تنها به مشخصات فنی خودرو یا نتایج آزمایشگاهی محدود نمی‌شود؛ دستیابی به آن مستلزم هماهنگی میان فناوری موتور، سامانه‌های کنترل آلایندگی، کیفیت سوخت و سیستم‌های نظارتی است. در نبود سوخت استاندارد و زیرساخت‌های لازم، نه‌تنها اهداف زیست‌محیطی محقق نمی‌شوند، بلکه احتمال افزایش استهلاک و هزینه‌های نگهداری خودرو نیز وجود دارد.

با سخت‌گیرانه‌تر شدن مقررات زیست‌محیطی، استاندارد یورو ۶ علاوه بر کاهش آلاینده‌ها، بر کنترل ذرات، دوام تجهیزات آلایندگی، پایش الکترونیکی و ارزیابی خودرو در شرایط واقعی رانندگی تأکید بیشتری دارد.

نقش خودروساز در دستیابی به استاندارد یورو ۶

خودروسازان برای دستیابی به این استاندارد، موتور، واحد کنترل الکترونیکی (ECU)، حسگرها و سامانه‌های پس‌پالایش را بر اساس مشخصات معینی از سوخت تنظیم می‌کنند. استفاده از سوخت ناسازگار با این مشخصات می‌تواند احتراق را مختل کند، عملکرد موتور را تحت تأثیر قرار دهد و فشار بیشتری به تجهیزات کنترل آلایندگی وارد کند. پیامد این شرایط، افزایش آلایندگی، افت راندمان و احتمال فرسودگی زودهنگام قطعات است.

تفاوت یورو ۵ و یورو ۶ فراتر از اعداد است

در خودروهای بنزینی، تفاوت استانداردهای یورو ۵ و یورو ۶ صرفاً به کاهش حدود مجاز آلاینده‌ها مربوط نمی‌شود. الزامات مربوط به تعداد ذرات، شرایط آزمون، سامانه عیب‌یابی و پایش آلایندگی (EOBD) و عملکرد تجهیزات در طول عمر خودرو نیز اهمیت زیادی دارند.

برای رسیدن به این سطح از کنترل آلایندگی، فناوری‌هایی مانند تزریق مستقیم سوخت، زمان‌بندی متغیر سوپاپ‌ها (VVT/VVL)، مدیریت حرارتی و کالیبراسیون دقیق موتور در کنار تجهیزات پس‌پالایش به کار گرفته می‌شوند. همچنین سامانه EOBD عملکرد بخش‌هایی مانند کاتالیست را بررسی می‌کند و در برخی خودروها، فیلتر ذرات بنزینی (GPF) نیز برای کاهش تعداد ذرات آلاینده مورد استفاده قرار می‌گیرد.

کاتالیست؛ قطعه‌ای حساس در کنترل آلایندگی

کاتالیست سه‌راهه (TWC) یکی از اجزای اصلی سامانه کاهش آلایندگی خودروهای بنزینی است. برای دستیابی به استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر، تنها نصب کاتالیست کافی نیست؛ کیفیت مواد فعال، فرآیند تولید، کنترل کیفی و مقاومت در برابر فرسودگی حرارتی و شیمیایی نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.

از سوی دیگر، عملکرد این قطعه به کیفیت سوخت وابستگی زیادی دارد. در مشخصات سوخت مرتبط با استانداردهای یورو ۵ و ۶، محدودیت‌هایی برای موادی مانند گوگرد، بنزن و ترکیبات آروماتیک در نظر گرفته شده است. برای نمونه، حداکثر گوگرد ۱۰ میلی‌گرم در هر کیلوگرم سوخت و حداکثر بنزن یک درصد حجمی از جمله این الزامات است. عدد اکتان و سایر ویژگی‌های سوخت نیز باید با نیازهای موتور و مشخصات فنی مربوط سازگار باشند.

گوگرد بیش از حد می‌تواند فعالیت کاتالیست را کاهش دهد و در موارد شدید، به افت ماندگار عملکرد آن منجر شود. در چنین شرایطی، میزان آلاینده‌هایی مانند مونوکسید کربن (CO)، هیدروکربن‌ها (HC) و اکسیدهای نیتروژن (NOx) ممکن است افزایش یابد.

عدد اکتان نامناسب نیز احتمال احتراق ناک را بالا می‌برد و می‌تواند بر عملکرد موتور، تنظیمات ECU، مصرف سوخت و دمای گازهای خروجی تأثیر بگذارد. همچنین وجود سرب، منگنز و برخی فلزات در سوخت ممکن است به کاتالیست و حسگرهای مرتبط آسیب برساند.

نتیجه این مشکلات فقط افزایش آلایندگی نیست؛ افت توان، افزایش مصرف سوخت، ثبت خطاهای الکترونیکی، مراجعات بیشتر برای تعمیر و افزایش هزینه نگهداری خودرو نیز از پیامدهای احتمالی آن است.

چرا کاتالیست به چالش یورو ۶ تبدیل شده است؟

محمدرسول بنی‌عامریان، مدیر مهندسی محصول مرکز تحقیقات ایران‌خودرو، معتقد است زیرساخت فعلی تولید کاتالیست برای دستیابی به استاندارد یورو ۶ با محدودیت‌هایی روبه‌رو است.

به گفته او، گذار از یورو ۵ به یورو ۶ به سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی نیاز دارد؛ زیرا در این سطح از استاندارد، سامانه EOBD حساسیت بیشتری نسبت به عملکرد کاتالیست دارد و انحراف از محدوده‌های تعیین‌شده می‌تواند به ثبت خطا و ضرورت بررسی یا تعویض این قطعه منجر شود.

بنی‌عامریان همچنین تأکید کرده است که با کیفیت فعلی سوخت، احتمال بروز این مشکلات افزایش می‌یابد و در نتیجه، دستیابی به اهداف زیست‌محیطی استاندارد جدید با چالش مواجه می‌شود. از این رو، تولید خودروهای یورو ۶ باید با تضمین کیفیت سوخت، آزمون‌های دوام و استقرار نظام مؤثر پایش آلایندگی همراه باشد؛ در غیر این صورت، هزینه مالکیت خودرو و ریسک‌های زیست‌محیطی افزایش پیدا می‌کند.

یورو ۶؛ مسئولیتی مشترک میان خودروساز و صنعت سوخت

استاندارد یورو ۶ صرفاً یک استاندارد خودرویی نیست، بلکه به عملکرد هماهنگ چند بخش وابسته است. خودروساز باید فناوری مناسب را توسعه دهد، صنعت سوخت کیفیت موردنیاز را تأمین کند و نهادهای ناظر نیز بر عملکرد خودروها در شرایط واقعی نظارت داشته باشند.

بنابراین، ورود خودروهای مجهز به فناوری یورو ۶ بدون ارتقای متناسب کیفیت سوخت و فراهم کردن زیرساخت‌های لازم، نمی‌تواند نتیجه مطلوبی به همراه داشته باشد. اگر تجهیزات کنترل آلایندگی در اثر استفاده از سوخت نامناسب زودتر از موعد فرسوده شوند، بخشی از سرمایه‌گذاری انجام‌شده برای کاهش آلودگی هوا و بهبود عملکرد خودرو از بین خواهد رفت.

در نهایت، تحقق واقعی یورو ۶ زمانی امکان‌پذیر است که استانداردهای فنی خودرو، کیفیت سوخت و نظام پایش آلایندگی هم‌زمان ارتقا پیدا کنند؛ در غیر این صورت، فاصله میان استاندارد اعلام‌شده و عملکرد واقعی خودروها در خیابان همچنان باقی خواهد ماند.